موقعیت شما: مقالات زنان و زایمان یائسگی

ویتاویترین

 

 

نامه الکترونیک چاپ PDF

يائسگي


در بدو تولد یک نوزاد دختر بین 300 تا 400 هزار تخمک در در دستگاه جنسی وی جای می‌گیرد. با شروع قاعدگی و دوران بلوغ در هر دوره از چرخه‌ جنسی زنانه در حدود 1000 تخمک آزاد می‌شود. بر همین اساس دوران باروری زنان بین 25 تا 35 سال است. با شروع علائم پایان دوران باروری یا همان یائسگی، 1 تا 3 سال زمان لازم است تا وقفه کامل در تخمک‌گذاری ایجاد شود. زمان شروع یائسگی و نحوه‌ بروز علائم آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است. بعضي خانم‌ها در دهه ۳۰ يا ۴۰ عمر و بعضي حتی در دهه ۶۰ یائسه می‌شوند. ولی به طور معمول سن متوسط براي شروع تغییراتی که به يائسگي منتهی می‌شوند معمولاً ۵۱ سالگي است. با شروع روند یائسه شدن تخمدان‌ها ميزان کمتري هورمون‌های جنسی استروژن و پروژسترون توليد مي‌کنند که اين روند معمولاً در اواخر دهه ۳۰ يا اوائل دهه ۴۰ زندگی شروع مي‌شود. آمارها نشان می‌دهد 30 درصد از خانم‌ها قبل از 45 سالگی، 60 درصد تا 50 سالگی و 98 درصد تا 55 سالگی یائسه می‌شوند که البته افرادی هم هستند که زود هنگام یائسه و قبل از 40 سالگی یائسه می‌شوند که به‌طور معمول به‌علت شرایط فیزیولوژیکی خاص، شرایط روحی و روانی و مسائل ژنتیکی است. در سنین یائسگی و با شروع علائم تخمک‌هاي باقي‌مانده در تخمدان‌ها احتمال کمي براي بارور شدن دارند. به تدریج با متوقف شدن تخریب ماهیانه جداره رحم و قطع خونریزی‌های ماهیانه دیگر احتمال باردار شدن از بین می‌رود.

زنگ پایان تخمک‌گذاری

در زمان‌های نزدیک به شروع دوران یائسگی، علائم ویژه دوره کم کم خود را نشان می‌دهند ولي هنوز خونريزي‌های ماهيانه اتفاق می‌افتد به‌طوری که خونريزي‌ها ممکن است در مقایسه با قبل کمتر،‌ بيشتر يا با توالی نامنظم اتفاق بیافتد. یکی از ویژگی‌های این دوران همان احاس گر گرفتگی است که به علت تغییر سطوح هورمون‌های زنانه است. اين روندی طبيعي است که به يائسگي منجر مي‌شود و معمولاً از سه سال قبل از آخرين خونريزي ماهيانه شروع مي‌شود که البته بسته به فرد این زمان در هر زن متفاوت است.

پس لرزه‌های دوران یائسگی

تقریباً تا یک سال بعد از آخرين خونریزی ماهیانه علائم خاصی کماکان مشاهده می‌شود. طی این دوره تخمدان‌ها ديگر مقادير بالای استروژن و پروژسترون که در سنین باروری دیده می‌شود را توليد نمی‌کنند و تخمک‌گذاری نیز اتفاق نمی‌افتد ولی هنوز در این دوره گاهي افزايش موقت هورمون‌ها باعث بروز خونريزي ماهيانه مي‌شود که بیشتر به صورت لکه بینی است. اين لکه بيني‌ها عادت ماهيانه محسوب نمي‌شوند زیرا الگوی بروز آنها مطابق با یک دوره باروری نیست. لازم است در صورت وقوع خونريزي يا لکه بيني بعد از ۱۲ ماه از آخرين عادت ماهيانه با پزشک مشورت شود چون اين مسئله مي‌تواند نشانگر يک بيماري جدي‌تر مثل سرطان تخمدان باشد. گاهي دیده می‌شود زنان در سنين پائين‌تر نيز دچار يائسگي زودرس مي‌شوند که علت آن معمولاً ناتواني تخمدان‌ها در توليد استروژن يا پروژسترون در اثر وجود برخی اختلالات یا استرس و شُک سنگین است. هيسترکتومي (برداشتن رحم)‌، شيمي درماني و اشعه درماني از جمله روش‌های درمانی هستند که باعث یائسگی زودرس می‌شوند.

و اما اتفاقاتی که برای هورمون‌های زنانه می‌افتد...

همان‌طور که می‌دانید هورمون‌ها موادي هستند که در بدن تولید می‌شوند پيغام‌هاي شيميايي را از يک عضو به عضو يا بافت‌ ديگر منتقل مي‌کنند. هورمون‌هاي جنسي با یک الگوي پيچيده در تعامل با یکدیگر عمل می‌کنند و بدین ترتیب چرخه توليد مثل به‌طور صحيح عمل می‌کند. این هورمون‌ها علاوه بر تنظیم عملکردهای جنسی در عملکردهای دیگر بدن مثل استحکام و سلامت استخوان‌ها نیز نقش دارند. هورمونهاي جنسي اصلي زنانه استروژن و پروژسترون هستند. اين هورمون‌ها در طي سال‌هاي باروري به‌طور عمده توسط تخمدان‌ها توليد مي‌شوند. با افزايش سن میزان تخمک‌گذاری کاهش مي‌يابد. همچنين سطوح هورموني در طي سال‌هاي قبل از شروع يائسگي بالا و پايين رفته و سپس کاهش مي‌يابد که اين تغییر خبر از شروع يائسگي مي‌دهد. استروژن اصلي‌ترین هورمون جنسي زنانه است. اين هورمون باعث تنظیم تخمک‌گذاري، لقاح و بارداري مي‌شود. هم‌چنين استروژن بر بسياري بافت‌هاي در بدن تأثير گذاشته و باعث تحريک رشد بافت سينه، رحم و تخمدان‌ها می‌شود. و به ساخته شدن و حفظ توده استخواني کمک مي‌کند. همچنين اين هورمون در افزايش سطح کلسترول خوب (‌HDL) و کاهش سطح کلسترول بد (‌LDL)‌ نقش دارد. بعد از يائسگي توليد استروژن از تخمدان‌ها کاهش مي‌يابد. تولید این هورمون در دوران پس از یائسگی به یک سوم دوان باروری کاهش می‌یابد.

پروژسترون یکی دیگر از هورمون‌های جنسی زنانه است که همراه با استروژن از طريق تنظيم دوره قاعدگي، بدن زن را براي لقاح و حاملگي آماده مي‌کند. تغييرات سطوح پروژسترون باعث نامنظم شدن دوره‌های قاعدگي در زمان‌های قبل از يائسگي مي‌شود. بعد از يائسگي مقدار پروژسترون بسیار کمی تولید می‌کند. آندروژن اگر چه يک هورمون مردانه شناخته است، اما در مقادیری در بدن زنان نیز تولید می‌شود. آندروژن در رشد سريع دختران در هنگام بلوغ نيز نقش دارد و علاوه بر این در حفظ انرژي و قدرت عضلات و هم‌چنین استحکام استخوان‌ها و تمايز جنسي مؤثر است. طي يائسگي توليد آندروژن در زنان ممکن است به نصف برسد.

علائم یائسگی


گُرگرفتگي: با بر هم خوردن تعادل هورمونی، عروق خوني به شدت متسع می‌شوند و باعث مي شود دفع حرارت از پوست بالا برود و احساس گرمایي که از سمت سينه بطرف شانه‌ها، گردن به‌طرف سر حرکت مي‌کند ايجاد شود. با تعریق در اثر دفع گرما و خنک شدن پوست احساس لرز، ضعف و گيجي ایجاد می‌شود. به همین دلیل ممکن است صورت برافروخته به‌نظر برسد و لک‌هاي قرمز روي سينه، گردن و بازوها ظاهر شوند. گُرگرفتگي ممکن است از ۳۰ ثانيه تا ۳۰ دقيقه طول بکشد اگر چه در اکثر افراد ظرف ۲ تا ۳ دقيقه از بين مي‌رود. دفعات گرگرفتگي در افراد مختلف متفاوت است. ممکن است در طول شبانه روز بارها این حالت بروز کند يا اينکه فقط به چند مورد خفیف محدود شود. اين حالت ممکن است یک سال به طول بیانجامد و یا اینکه اصلاً بروز نکند.

قاعدگي نامنظم: قاعدگي ممکن است به‌طور ناگهاني متوقف شود يا دچار تغييرات تدريجي شود. يعني ممکن است قبل از توقف کامل، دفعات يا ميزان خونريزي کمتر يا بيشتر شود.

اختلالات خواب و تعريق شبانه: اختلال خواب اغلب به‌دنبال گُرگرفتگي شبانه ايجاد مي‌شود. این اختلال معمولاً با مشکلاتی که در خواب راحت ایجاد می‌کند می‌تواند روی خلق و خوی تأثیر منفی بگذارد. با بروز این علائم زنان از خواب بیدار می شوند و در بد خوابی امکان رفتن به خواب عمیق وجود نداشته که این امر باعث بروز خستگی‌های مزمن در آن‌ها می‌شود. بهتر است با استراحت کردن 1 تا 2 ساعته در طول روز این خستگی‌ها را کم کرد و قبل از خواب از ورزش کردن و خوردن مواد کافئین دار خودداری کرد تا خواب راحت‌تر پیش آید.

تغييرات در واژن و مثانه: با کاهش سطح استروژن بافت‌هاي پوشاننده واژن و پیش‌آبراه خشک‌تر، نازک‌تر و قابليت کشش آنها کمتر مي‌شود. به‌علت کاهش ترشحات طبيعي ممکن است در حين نزديکي احساس خشکي، سوزش، خارش يا ناراحتي ايجاد شود و ميزان عفونت‌هاي مثانه و عفونت‌هاي قارچي واژن بيشتر شود.

بي‌اختياري ادرار: ممکن است با از دست رفتن کشش پذيري پیش‌آبراه و واژن بي اختياري ادرار ایجاد شود. دفع قطره‌ای ادرار و بی‌اختیاری ادرار بیشتر در حالت‌های هیجان پیش می‌آید که به علت شل شدن ماهیچه‌های کنترل کننده مجاری ادرار است.

تغييرات روحي: با کامل شدن فرآیند یائسگی، ممکن است تغييرات خلقي، حساس شدن و زود رنجی بروز کند. در قديم اين علائم را به تغييرات هورموني نسبت مي‌دادند. ولی امروزه مشاهده شده است که در بروز این تغییرات معمولاً عواملی ماند بيماري يا مرگ والدين، ترک جمع خانوادگي از سوی فرزندان يا بازنشستگي نیز نقش دارد.

تغييرات ظاهري: بعد از يائسگي الگوی تجمع چربی در بدن زنان مانند مردان می‌شود و چربی ذخیره‌ای به جای آن‌که بیشتر در قسمت ران‌ها ذخیره شود، در قسمت مرکزی بدن یعنی شکم ذخیره می‌شود و با توجه به اینکه چاقی شکمی یکی از عوامل خطر بروز بیماری‌های قلبی و عروقی است، از سنین یائسگی به بعد احتمال بروز بیماری‌های قلبی و عروقی در زنان با مردان تقریباً یکسان می‌شود. تغییرات هورمونی ایجاد شده ممکن است فقدان احساس پري سينه‌ها،‌ نازکي موها و چين و چروک پوست را ایجاد کند. با کاهش سطح استروژن بدن کماکان به توليد مقادير کم هورمون مردانه تستوسترون ادامه مي‌دهد در نتيجه ممکن است موهای ضخيم روي چانه، لب فوقاني، سينه و شکم رشد کند.

پوکي استخوان: طي چند سال اول پس از يائسگي تراکم استخوان‌ها با سرعت بيشتري کاهش مي‌يابد. اين کاهش مي‌تواند منجر به استئوپني (‌کاهش توده استخواني) شود که ممکن است به صورت شديدتر يعني پوکي استخوان بروز پیدا کند. پوکي استخوان باعث شکنندگي و ضعف استخوان‌ها مي‌شود. پس از یائسگی احتمال شکستگي‌هاي لگن، ‌مچ و ستون فقرات مرتباً افزايش مي‌يابد.

رژیم غذایی در دوران یائسگی


به عنوان چند توصیه ساده تغذیه‌ای:

  • مصرف قندهای ساده را بسیار کاهش دهید. خوردن شیرینی، قند و شکر عوارض یائسگی را تشدید می‌کنند.
  • نوشیدنی‌های کافئین و کولا دار را از برنامه غذایی خود حذف کنید.
  • مواد غذایی که حاوی اسید آمینه تریپتوفان بالایی هستند را بیشتر مصرف کنید. این ماده بیشتر در مواد غذایی مانند گوشت ماکیان به ویژه بوقلمون، موز، انجیر، خرما و فراورده‌های غلات کامل یافت می‌شود.
  • مواد غذایی که حاوی استروژن‌های گیاهی هستند نیز بسیار در کاهش عوارض یائسگی مؤثرند. سویا، جوانه‌ها و تخم کتان حاوی مقادیر مناسبی از این مواد هستند.
  • از ترکیبات غذایی حاوی ایندول نیز بیشتر استفاده کنید. انواع کلم به ویژه کلم بروکلی و گل کلم از این ماده غنی هستند.

مکمل‌های غذایی مناسب برای دوران یائسگی

  1. کلسیم: این ماده معدنی علاوه بر اینکه از بروز پوکی استخوان پیشگیری می‌کند، در انتقال پیام‌های عصبی، فعال‌سازی برخی آنزیم‌ها و ترشح هورمونی نقش دارد. به زنان در دوران یائسگی و پس از آن مصرف منابع غذایی این ماده و مکمل غذایی آن توصیه می‌شود.
  2. منیزیم: این ماده از افت قند خون، بروز التهاب‌های خاص و برخی علائم عصبی در این دوران پیشگیری‌ می‌کند.
  3. بور، ویتامین B6، E و D از جمله مکمل‌های دیگری هستند که به کاهش عوارض یائسگی کمک می‌کنند.