موقعیت شما: مقالات استخوان و مفاصل پوكي استخوان، دشمني كه خزنده مي‌آيد

ویتاویترین

 

 

نامه الکترونیک چاپ PDF

پوكي استخوان، دشمني كه خزنده مي‌آيد

خزنده مي‌آيد ولي بسيار گزنده است. خاموش است و به دزديدن چهار ستون بدن مي‌آيد و بسياري را زمين‌گير مي‌كند. پوکی استخوان (Osteoporosis) بيماري است که به صورت متخلخل شدن بافت استخوانی بروز می‌کند و در واقع کاهش سختی استخوان‌ها و کاهش محتوای عناصر معدنی در بافت استخوانی است. این پدیده کاهش استحکام استخوان‌ها و افزایش احتمال شکستگی و ترک خوردگی در آنها را در پی دارد. در این حالت، احتمال بروز شکستگی در تمامی استخوان‌ها بالا می‌رود. از این رو می‌توان گفت "استخوان‌ها با زمین خوردن نمی‌شکنند؛ شکستگی پنهان آنها فرد را به زمین می‌زند!" در این میان استخوان‌های ستون فقرات، لگن و دنده‌ها بیشتر در معرض شکستگی قرار دارند. در زنان در دوران یائسگی و حتی بعد از آن، ارتباط مستقیمی بین کاهش سطح استروژن و احتمال ابتلا به پوکی استخوان دیده شده‌است.  به طور معمول زنان 20 درصد بافت استخوانی خود را تا پنج سال پس از یائسگی از دست می‌دهند.

اطلاعات در مورد شيوع پوكي استخوان در مناطق مختلف دنيا هنوز محدود است. به‌خصوص در كشورهاي در حال توسعه، آمار دقيقي وجود ندارد. شيوع اين بيماري از كشوري به كشور ديگر يا حتي در مناطق مختلف داخل يك كشور هم متفاوت است و بستگي به نژاد، وضعيت تغذيه، فعاليت بدني، سبك زندگي، بيماري‌ها و مصرف داروها و سابقه ابتلا خانوادگی به اين بيماري و همچنین مصرف دخانيات دارد. نتایج مطالعات در ایران نشان می‌دهد 47 درصد زنان و 44 درصد مردان بالای 50 سال دچار کمبود تراکم استخوان هستند و 6/4 درصد  افراد 20 تا 70 سال به پوکی استخوان در ستون فقرات مبتلا هستند. همچنين شیوع پوکی استخوان بین زنان بالای 50 سال حدود 25 درصد است. در دنیا حدود 200 میلیون نفر به این بیماری مبتلا هستند. در ایالات متحده امریکا شیوع این بیماری پنهان در زنان یائسه 30 درصد است. این آمار در اروپا به 40 درصد می‌رسد و مشاهده شده 15 تا 30 درصد مردان بالای 50 سال در اروپا حداقل یک یا دو بار طی سال‌های باقیمانده عمر خود دچار شکستگی استخوان می‌شوند. احتمال شکستگی استخوان لگن با پیشرفت پوکی استخوان افزایش چشمگیری می‌یابد و سالانه 7/1 میلیون نفر را در دنیا زمین‌گیر می‌کند. آمارها در ايران نشان می‌دهند بیش از نیمی از افراد مبتلا به پوکی استخوان شکستگی استخوان لگن را تجربه می‌کنند و 20 درصد آنها برای ادامه زندگی به شدت وابسته به دیگران می‌شوند. در 20-10 درصد موارد مرگ زود هنگام در پی این شکستگی‌ها رخ می‌دهد. با توجه با اینکه این بیماری در سنین میانسالی و پیری شیوع بیشتری می‌یابد، انتظار می‌رود با پیر شدن جمعیت در کشورمان و تغییر تناسب هرم جمعیتی تا سال 1395، شاهد افزایش شیوع این بیماری در سال‌های آتی باشیم.

استئوپروز يا پوكي استخوان بيماري خاموش ناميده مي‌شود، زیرا طی آن، استخوان‌ها بدون هيچ علامتي پوك مي‌شوند و هنگامی علائم درد و شكستگي بروز مي‌كند که بيماري در مرحله پيشرفته است. حتي اگر شكستگي در استخوان‌هاي اندام‌ها رخ ندهد، پس از گذشت سال‌ها، علائمي‌چون دردكمر و خميدگي قامت ايجاد مي‌شود كه ناشي از شكستگي‌ يا بهتر بگوييم خردشدگي استخوان مهره‌هاي كمري است.

بنا بر گزارش سایت پزشکان بدون مرز، پوكي استخوان در واقع خالي‌شدن استخوان از مواد سازنده آن است. در اين بيماري گاهي فرد در تمام استخوان‌هاي خود احساس درد و سوزش مي‌كند و حتي فرد متوجه شكستن استخوان هم نمي‌شود و با یک فشار كوچك مثل خم‌شدن يا بلندكردن يك وسيله‌ی سنگين يا حتي سرفه دچار شكستگي استخوان می‌شود.

طبق پيش‌بيني سازمان بهداشت جهاني، اين بيماري در سراسر دنيا در حال افزايش است. اين در حالي است كه تا حدود۲۰ سال پيش به دلیل عدم امکان سنجش تراکم استخوان این مسئله نادیده گرفته می‌شد و راهی برای پیشگیری یا درمان آن شناخته نشده بود. آمارها نشان می‌دهد در ايران نیز طی يك سال، شاهد از دست‌دادن ۳۶ هزار و ۷۶۱ سال از عمر كل جامعه به علت اين بيماري هستيم و این زنگ خطر بزرگی برای جامعه رو به رشد ماست. علاوه بر این با در نظر گرفتن بار مالی بیماری پوکی استخوان معلوم می‌شود که هزینه‌های درمانی این بیماری که متأسفانه در بیشتر مواقع به نتیجه مطلوب نیز نمی‌رسد، تا چه حد می‌تواند از بعد ناتوان سازی نیروی انسانی کارآمد و هم‌چنین از نظر هزینه‌های سربار، سرعت حرکت چرخ توسعه‌ی پایدار را کندتر کند.

مصرف بالاي جوش شيرين و آلودگی هوا در کلان‌شهرها از سایر علل ابتلای بالا به پوکی استخوان در جوامع شهری ماست. به گزارش دفتر سابق بهبود تغذیه جامعه‌ی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، مصرف جوش شيرين در نان یکی از عوامل اصلي كمبود كلسيم در ايران است و بر اساس آخرین آمارها ۵۸  ميليون نفر در كشور از كمبود كلسيم رنج مي‌برند. بيشترين مصرف جوش شيرين در کشور به ترتیب در استان‌های تهران، گيلان، مازندران، قم و مركزي صورت می‌گیرد.  استفاده از این ماده به عنوان یک کمک فرایند و حجم دهنده در صنایع نانوایی، از زمان جنگ تحمیلی رواج بالایی یافت. به‌کارگیری جوش شیرین در نان این امکان را فراهم می‌آورد تا زمان لازم برای رسیدن و ور آمدن خمیر از فرایند تولید نان حذف شود و سرعت پخت افزایش یابد. این ماده مانع جذب کامل عناصر دو ظرفیتی از دستگاه گوارش می‌شود و بدین ترتیب کلسیم، آهن و روی موجود در آرد و همچنین مواد غذایی دیگر که با نان مصرف می‌شوند به خوبی جذب نمی‌شوند. اين در حالي است كه نان يكي از مهمترين منابع تغذيه مردم كشور است و ۴۳ تا ۵۸‌ درصد انرژي و ۵۶‌ درصد پروتئين مورد نياز افراد جامعه را تأمين مي‌كند. از طرفي مصرف مواد لبني در كشور ما بسيار محدود است بنابراين نياز به آموزش اصلاح عادات غذايي در زمينه مصرف لبنيات در خانواده‌ها از طريق متخصصان و پزشكان احساس مي‌شود.

اين اصلاح عادات غذايي بايد از دوران كودكي شروع شود که طرح توزيع شير رايگان در مدارس نيز بر همين اساس است. آمارها نشان مي‌دهد بین ۷۰ تا ۸۰‌ درصد افراد جامعه ما از كمبود شديد يا خفيف ويتامين D رنج مي‌برند. این کمبود در کلان‌شهرهایی مثل تهران شایع‌تر است. آلودگی هوای این شهرها مانع از رسیدن کامل نور خورشید به سطح پوست می‌شود و به این دلیل تولید ویتامین D در سطح پوست کاهش می‌یابد.

یکی از موارد نگران کننده‌ که این روزها بیشتر مشاهده می‌شود، تمایل دختران جوان به باقی‌ماندن در وزن‌های بسیار پایین‌تر از وزن طبیعی است. با توجه به اینکه عامل وزن یکی از عوامل مساعد کننده رسوب کلسیم در بافت استخوانی است، کم وزنی بیمار‌گونه می‌تواند زمینه‌ساز بروز پوکی استخوان در سال‌های بعد از یائسگی در خانم‌ها شود.

پوكي استخوان مشكل جدي زنان پس از يائسگي است

يائسگي فصل جديدي از زندگي زنان است كه به واسطه تغييرات در هورمون‌هاي جنسي زنان ايجاد مي‌شود. از ميان مشكلات مختلف جسمي و روحي كه در اين دوران نمايان مي‌شود، پوكي استخوان از جدي‌ترين مشكلات بهداشتي زنان پس از اين دوران است. به طوري كه اين زنان تا 5 سال بعد از يائسگي 20 درصد از تراكم استخوان خود را از دست مي‌دهند و اگر از اين بيماري پيشگيري نشود پوكي استخوان به حدي مي‌تواند پيشرفت كند كه منجر به ناتواني‌هاي جدي و حتي مرگ زودرس شود. نكته قابل توجه اين است كه در اين ميان تنها كلسيم نيست كه براي ايجاد تراكم كافي بافت استخواني و پيشگيري از پوكي استخوان ضروري باشد. در كنار كلسيم عوامل و ريزمغذي‌هاي متعددي لازم هستند كه در حفظ تراكم استخوان نقش دارند. ويتامين D، بور، روي، منگنز، منيزيم، ليزين، مس، ويتامين K و C از ديگر تركيباتي هستند كه براي ايجاد تراكم مناسب در استخوان‌ها ضروري هستند.

ايزوفلاوون‌هاي سويا در افزايش تراكم استخوان نقشي حياتي دارند

براي بهبود تراكم استخوان‌ها تنها دريافت كلسيم و ديگر تركيبات مؤثر در سلامت استخوان‌ها كافي نيست. افزايش جذب اين مواد مغذي از روده‌ها و نشست آنها در بافت استخواني نيز براي بهبود روند پيشگيري از پوكي استخوان ضروري است. در خانم‌ها هورمون استروژن و در آقايان هورمون تستوسترون در افزايش جذب و نشست كلسيم در بافت استخواني نقش دارند. پس از دوران يائسگي كه هورمون ترشح هورمون استروژن در زنان كاهش مي‌يابد امكان بروز پوكي استخوان در زنان افزايش مي‌يابد. در اين ميان تركيبات گياهي وجود دارند كه مي‌توانند نقش مشابه هورمون‌هاي جنسي زنان در بدن ايفا كنند و از اين راه باعث بهبود تراكم استخوان‌ها شوند.

ايزوفلاوون‌ها، ترکیبات گياهي هستند که در بدن تأثيراتي مشابه هورمون استروژن دارند. با توجه به اينكه سويا بهترين منبع تأمين اين مواد ارزشمند براي بدن است. اين تركيبات به نحو مؤثري مي‌توانند باعث بهبود تراكم استخوان، كاهش دفع ادراري كلسيم و بهبود عوارض دوران يائسگي از قبيل گُر گرفتگي و تعريق شبانه شوند.

آلودگي هوا احتمال ابتلا به پوكي استخوان را افزايش مي‌دهد

ويتامين D يكي از ريز مغذي‌هايي است كه براي سلامت استخوان‌ها ضروري است. اين ويتامين كه از ويتامين‌هاي محلول در چربي به شمار مي‌رود از راه افزايش جذب كلسيم از روده‌ها و بهبود متابوليسم كلسيم در بافت استخواني مي‌تواند باعث بهبود تراكم استخوان شود. مقدار قابل توجهي از مقدار ويتامين D مورد نياز بدن از راه تابش مستقيم نور خورشيد به سطح پوست، كه باعث تبديل شدن كلسترول به ويتامين D مي‌شود، تأمين مي‌شود. در شهرهاي بزرگ كه آلودگي هوا مانع از رسيدن نور خورشيد به صورت كامل به سطح پوست مي‌شود، كمبود اين ويتامين بيشتر ديده مي‌شود.

فعاليت بدني و ورزش باعث افزايش تراكم استخوان مي‌شود

وارد شدن وزن بر استخوان‌ها يكي از عوامل مستعد كننده افزايش تراكم استخوان‌ است. به همين دليل است كه فضانوردان كه تحت تأثير فشار جاذبه زمين نيستند و استخوان‌هايشان وزن آنها را تحمل نمي‌كنند دچار پوكي استخوان مي‌شوند. فعاليت بدني كه باعث افزايش فشار بر استخوان‌ها مي‌شود يكي از مهم‌ترين عوامل افزايش تراكم استخوان است. از اين رو همواره در كنار تأمين ريزمغذي‌هاي لازم براي افزايش تراكم استخوان، افزايش فعاليت‌هاي بدني نيز توصيه مي‌شود. علاوه بر اين كمبود وزن و لاغري مفرط نيز با توجه به اينكه باعث كاهش فشار بر استخوان‌ها مي‌شود مي‌تواند باعث افزايش احتمال بروز پوكي استخوان شود.